अभ्यास करताना शरीर आणि डोळ्यांची काळजी कशी घ्यावी?: आजच्या डिजिटल युगात अभ्यास हा केवळ पुस्तकांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. मोबाईल, लॅपटॉप, टॅब किंवा संगणक यावरून ऑनलाइन क्लासेस, नोट्स, व्हिडिओ लेक्चर्स आणि ई-बुक्स वापरून विद्यार्थी तासन्तास स्क्रीनसमोर बसून राहतात.
यामुळे शिकण्याच्या पद्धतीत क्रांती घडली खरी, पण याच वेळी शरीर आणि डोळ्यांच्या आरोग्यावर मोठा ताण येऊ लागला आहे.
बर्याच विद्यार्थ्यांना सतत अभ्यास करताना पाठदुखी, मानदुखी, डोळ्यांची जळजळ, थकवा किंवा झोप न लागण्याची समस्या भेडसावते.
पालक, शिक्षक आणि स्वतः विद्यार्थी याबाबत जागरूक झाले तर अभ्यास अधिक परिणामकारक आणि निरोगी पद्धतीने करता येऊ शकतो. चला तर मग, आज आपण बघूया की अभ्यास करताना शरीर आणि डोळ्यांची काळजी कशी घ्यावी?
योग्य बसण्याची पद्धत (Posture)
अनेक विद्यार्थी अभ्यास करताना बिछान्यावर पोटावर झोपून लिहितात किंवा वाकून पुस्तकांवर झुकून बसतात. अशा चुकीच्या बसण्यामुळे हळूहळू पाठीचा कणा वाकणे, मान दुखणे, पाठदुखी अशा समस्या उद्भवतात.
योग्य पद्धत म्हणजे :
- टेबल-खुर्चीवर सरळ बसणे.
- खुर्चीची उंची अशी असावी की पाय जमिनीवर नीट टेकतील.
- पुस्तक किंवा स्क्रीन डोळ्यांच्या सरळ रेषेत ठेवणे.
- जास्त वेळ बसल्यास प्रत्येक ३०-४० मिनिटांनी उठून थोडं चालणं किंवा स्ट्रेचिंग करणं.
ही सवय लावली तर शरीरावरचा ताण कमी होतो आणि अभ्यासात लक्ष जास्त केंद्रित होतं.
हे पण वाचा: अभ्यासासाठी उत्तम टाइम टेबल कसे बनवावे? वेळेचे नियोजनाचे 8 सोपे टप्पे
डोळ्यांची काळजी घेणे
डोळे हे अभ्यासाचं सर्वात महत्वाचं साधन आहे. पुस्तकं असो वा स्क्रीन, सतत वाचन केल्याने डोळ्यांवर ताण येतो.
लक्षात ठेवण्यासारख्या गोष्टी :
- 20-20-20 नियम पाळा. दर 20 मिनिटांनी 20 सेकंदांसाठी, 20 फूट अंतरावर बघा. यामुळे डोळ्यांवरचा ताण कमी होतो.
- स्क्रीनचा ब्राईटनेस जास्त न ठेवणे.
- रात्री अभ्यास करताना टेबललॅम्प वापरणे, पण प्रकाश सरळ डोळ्यांवर न पडू देणे.
- डोळ्यांत कोरडेपणा वाटल्यास थंड पाण्याने शिंपडणे.
- दररोज गाजर, पालक, बदाम, अक्रोड, फळं यांसारखा व्हिटॅमिन A, E, आणि ओमेगा-३युक्त आहार घेणे.
योग्य प्रकाश आणि वातावरण
खूप जास्त किंवा खूप कमी प्रकाशात अभ्यास केल्याने डोळे आणि मेंदू थकतात.
- नैसर्गिक प्रकाश असेल तर सर्वात उत्तम.
- टेबल थेट खिडकीच्या समोर ठेवू नका, तर उजव्या किंवा डाव्या बाजूने प्रकाश पडेल अशा पद्धतीने ठेवा.
- अभ्यासाच्या ठिकाणी हवा खेळती राहावी.
हे पण वाचा: मोबाइलमुळे लक्ष हरवतंय? अभ्यासात लक्ष मिळवण्यासाठी 7 सोपे टिप्स जाणून घ्या !
लहान ब्रेक्स घेणे
सतत तासन्तास अभ्यास केल्याने शरीर थकते आणि लक्ष विचलित होते.
म्हणून:
- प्रत्येक ४५ मिनिटांनी ५-१० मिनिटांचा ब्रेक घ्या.
- या वेळेत हलका व्यायाम, श्वसनाचे व्यायाम (deep breathing), थोडं पाणी पिणं, किंवा डोळे मिटून बसणं उपयुक्त ठरतं.
- मोबाईल स्क्रोल करण्याऐवजी थोडं चालणं किंवा अंग मोकळं करणं फायदेशीर.
झोपेची शिस्त (Sleep Hygiene)
बर्याच जणांना रात्री उशिरापर्यंत अभ्यास करण्याची सवय असते. पण पुरेशी झोप न मिळाल्यास स्मरणशक्ती कमी होते, शरीर थकून जातं आणि डोळ्यांवर काळी वर्तुळे (Dark Circles) येतात.
म्हणून:
- रोज किमान ७-८ तासांची झोप आवश्यक आहे.
- झोपण्यापूर्वी स्क्रीन वापरणं टाळा.
- अभ्यास रात्री उशिरा करण्याऐवजी सकाळी लवकर उठून करा.
पाण्याचं महत्व
अभ्यास करताना पाणी पिणं बहुतेक वेळा विसरलं जातं. डिहायड्रेशनमुळे थकवा, डोकेदुखी आणि एकाग्रता कमी होऊ शकते. अभ्यासाच्या टेबलवर नेहमी पाण्याची बाटली ठेवा आणि दर तासाला थोडं थोडं पाणी प्या.
योग्य आहार
फक्त अभ्यास केल्याने यश मिळत नाही, त्यासाठी शरीराला योग्य इंधन (Nutrition) मिळणं महत्वाचं आहे.
- जंकफूड, चहा-कॉफी याऐवजी फळं, सुका मेवा, दूध, डाळी यांचा समावेश आहारात करावा.
- लोह, कॅल्शियम, प्रोटीन आणि व्हिटॅमिन्स युक्त आहार घेतल्यास शरीर आणि डोळे निरोगी राहतात.
- खूप जड जेवण करून लगेच अभ्यासाला बसू नये, कारण झोप येते.
हलका व्यायाम आणि योगा
फक्त खुर्चीवर बसून अभ्यास करत राहिल्यास शरीर सुस्त होतं.
म्हणून:
- रोज ३० मिनिटं चालणं, सूर्यनमस्कार, प्राणायाम यामुळे शरीर ताजेतवाने राहतं.
- श्वसनाचे व्यायाम (Anulom-Vilom, Kapalbhati) मन शांत ठेवतात आणि स्मरणशक्ती वाढवतात.
मोबाईल-स्क्रीन टाइमवर नियंत्रण
आज प्रत्येक अभ्यासासाठी मोबाईल-लॅपटॉप गरजेचा आहे, पण त्याचा अतिरेक डोळ्यांसाठी हानिकारक ठरतो.
- अभ्यास संपल्यावर लगेच सोशल मीडियात गुंतू नका.
- स्क्रीन टाइम ठरवून वापरा.
- शक्य तिथे कागदी पुस्तकांचा आधार घ्या.
मानसिक आरोग्य जपणे
अभ्यास म्हणजे फक्त रट्टा मारणं नाही. कधी कधी अभ्यासाच्या ताणामुळे नैराश्य, चिंता, आत्मविश्वास कमी होणे अशा समस्या निर्माण होतात.
उपाय –
- दररोज १०-१५ मिनिटं ध्यानधारणा (Meditation) करा.
- स्वतःवर ताण आणू नका, आवश्यक असेल तर शिक्षक किंवा मित्रांची मदत घ्या.
- आवडता छंद, संगीत, छोट्या गोष्टींमधला आनंद घेणंही महत्वाचं आहे.
निष्कर्ष
अभ्यास करताना डोळ्यांची व शरीराची काळजी घेणं तितकंच महत्वाचं आहे जितकं अभ्यास करणं. योग्य बसण्याची पद्धत, ब्रेक्स घेणं, पुरेशी झोप, पौष्टिक आहार आणि मानसिक आरोग्याची काळजी. हे सगळं अंगीकारलं तर अभ्यास अधिक सोपा, आनंददायी आणि परिणामकारक होतो.
लक्षात ठेवा, निरोगी शरीर आणि शांत मनाशिवाय यशस्वी अभ्यास शक्य नाही.
हे पण वाचा: परीक्षेआधी अभ्यास करण्याची योग्य पद्धत
