परीक्षेआधी अभ्यास करण्याची योग्य पद्धत

परीक्षेआधी अभ्यास करण्याची योग्य पद्धत: परीक्षा म्हटलं की आपल्यापैकी बऱ्याच जणांच्या मनात फक्त दोनच गोष्टी येतात ते म्हणजे भीती आणि ताण. काही विद्यार्थी तर शेवटच्या क्षणापर्यंत ढकलत राहतात आणि मग दोन दिवस बाकी असताना पुस्तकं डोक्यावर घेऊन बसतात.

परीक्षा म्हटलं की, पोरांच्याच नाही तर घरातल्यांच्या पण काळजाची धडधड वाढते. वर्षभर आपण खेळतो, फिरतो, मित्रांसोबत गप्पा मारतो, पण परीक्षेची तारीख जवळ आली की डोक्याला हात लावून बसतो. “आता काय करायचं? एवढा मोठा सिलॅबस, एवढे मोठे धडे… कसं होणार?” असा प्रश्न प्रत्येकाला पडतो.

पण घाबरू नका! परीक्षेचा अभ्यास काही फार अवघड गोष्ट नाही.मी स्वतःही कॉलेजमध्ये असताना ही चूक केली होती. रात्री २-३ वाजेपर्यंत अभ्यास, डोळे लाल, डोकं गरगरतं… आणि पेपरच्या दिवशी अर्धी उत्तरं विसरलेली! म्हणूनच आज मी तुम्हाला अनुभवातून सिद्ध झालेल्या टिप्स सांगणार आहे, ज्या ताण कमी करतात, लक्ष वाढवतात आणि गुण सुधरवतात.

अभ्यासाचं वेळापत्रक बनवा

बघा मित्रांनो, परीक्षेला जायचं म्हणजे जसं आपण कुठल्याही प्रवासाला निघण्याआधी कुठे जायच आहे?, कसं जायच आहे ? कशाने जायचे आहे? हे सर्व ठरवतो, तसंच अभ्यासाचं आहे. अचानक पुस्तकं घेऊन बसलात तर गोंधळ होतो. त्यामुळे, एक वेळापत्रक बनवा. कोणत्या वेळेत काय आणि किती वाचायचं हे लिहून काढा.

1. सकाळी लवकर – सकाळच्या वेळी डोकं एकदम फ्रेश असतं आणि स्मरणशक्ती चांगली असते, त्यामुळे जे विषय तुम्हाला अवघड वाटतात, जसं की गणित किंवा विज्ञान, ते सकाळी वाचा. शांत वातावरणात वाचलेलं जास्त लक्षात राहतं.

2. दुपारी – जेवण झाल्यावर थोडा आळस येतो. अशा वेळेस सोपे विषय किंवा जे आधी वाचलं आहे, त्याची उजळणी (revision) करा.

3. रात्री – रात्री शांतता असते. दिवसा जे काही वाचलं त्याचा सारांश (summary) काढण्यासाठी किंवा महत्त्वाच्या मुद्द्यांची उजळणी करण्यासाठी ही वेळ चांगली आहे.

हे पण वाचा: आत्मविश्वास कसा वाढवावा? 11 सोपे नियम

अभ्यासाची जागा शांत ठेवा

अभ्यास करायला बसणं म्हणजे काही मस्करी नाही. अभ्यास करताना आपलं डोकं आणि मन एकदम शांत पाहिजे. पण आता तुम्हीच सांगा, जिथे टीव्हीचा आवाज चालू आहे, बाहेर पोरं क्रिकेट खेळत आहेत आणि मोबाईलवर सतत नोटिफिकेशन येत आहेत, अशा ठिकाणी अभ्यास कसा होणार?

म्हणूनच, अभ्यासाची जागा निवडणं ही खूप महत्त्वाची गोष्ट आहे.घरातल्या शांत कोपऱ्यात अभ्यासाची जागा निवडा. जिथं लोकांची ये-जा कमी आहे, असा एखादा कोपरा पकडा. तो तुमचा ‘अभ्यासाचा अड्डा’ झाला पाहिजे. तिथं तुम्हाला कोणीच डिस्टर्ब करणार नाही.

लहान-लहान ब्रेक घ्या

सारखं चार-पाच तास एका जागी बसून अभ्यास केल्याने डोकं थकून जातं. त्यामुळे अभ्यास केलेला असूनही काही लक्षात राहत नाही. यावर एक उपाय आहे, त्याला ‘पोमोडोरो टेक्निक’ म्हणतात. यात २५-३० मिनिटं पूर्ण लक्ष देऊन अभ्यास करा आणि मग ५ मिनिटांचा ब्रेक घ्या.

ब्रेक घेतल्याने मेंदूला आराम मिळतो आणि तो पुन्हा कामासाठी तयार होतो. ब्रेक मध्ये थोडं फिरा, पाणी प्या किंवा डोळे मिटून शांत बसा. यामुळे अभ्यास जास्त चांगला होतो आणि लक्षात पण राहतो.

स्वतःच्या भाषेत सारांश (Summary) लिहा

मित्रांनो, आपण लहानपणी गोष्टी ऐकत होतो आणि नंतर ती गोष्ट आपल्या भाषेत दुसऱ्याला सांगत होतो. अगदी तसंच अभ्यासाचं पण आहे. पुस्तकात लिहिलेलं जसंच्या तसं पाठ करणं म्हणजे घोकमपट्टी झाली. परीक्षेला जर एखादं वाक्य विसरलं तर पुढचं सगळं विसरून जातो.

1. समजून अभ्यास होतो: एखादा धडा वाचल्यावर तो तुम्हाला तुमच्या भाषेत समजलंच पाहिजे. तुम्ही जेव्हा तो स्वतःच्या सोप्या भाषेत लिहून काढता, तेव्हा तो धडा तुम्हाला खऱ्या अर्थाने समजलेला असतो. यामुळे तुमची संकल्पना (concept) पक्की होते.

2. लक्षात ठेवणं सोपं होतं: तुम्ही जेव्हा स्वतःच्या शब्दांत सारांश काढता, तेव्हा ते वाक्य तुमच्या डोक्यात जास्त काळ राहतं. दुसऱ्याचं लिहिलेलं वाचण्याऐवजी, आपलं स्वतःचं लिहिलेलं वाचणं जास्त सोपं असतं.

3. नंतर उजळणी (Revision) पटकन होते: परीक्षा जवळ आली की आपल्याला वेळ कमी असतो. अशा वेळी तुम्ही काढलेल्या नोट्स किंवा सारांश वाचले की अख्ख्या धड्याचा अभ्यास काही मिनिटांत होतो.

हे काम करताना काही गोष्टी लक्षात ठेवा. मोठे मोठे पॅराग्राफ लिहिण्याऐवजी, महत्त्वाचे मुद्दे (bullet points) किंवा फ्लोचार्ट (flowchart) बनवा. यामुळे ते वाचायला आणि लक्षात ठेवायला सोपे जातात.

महत्त्वाचे मुद्दे हायलाइट करा

काहींना सवय असते, अख्खं पुस्तकच वेगवेगळ्या रंगांनी रंगवून काढतात. असं करू नका! कारण नंतर तुम्हाला कळत नाही की नेमकं महत्त्वाचं काय आहे.

1. संपूर्ण धडा रंगवू नका: एखादा धडा वाचताना फक्त महत्त्वाचे शब्द (keywords) किंवा वाक्ये (key sentences) यांनाच हायलाइट करा. यासाठी तुम्ही हायलाइटर, पेन्सिल किंवा वेगवेगळ्या रंगांचे पेन वापरू शकता.

2. शेवटच्या क्षणी रिव्हिजन: परीक्षेच्या आदल्या दिवशी किंवा पेपरला जाण्याआधी अख्खं पुस्तक वाचायला वेळ नसतो. अशा वेळी तुम्ही जे महत्त्वाचे मुद्दे हायलाइट केले आहेत, तेवढेच वाचले तरी तुमचा संपूर्ण धडा डोळ्याखालून जातो. यामुळे तुमचा आत्मविश्वास वाढतो.

मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (Previous Year Question Papers) सोडवा

गाडी शिकताना जसं आपण आधी नुसतंच गाडी चालवून बघतो आणि मगच परीक्षा देतो, तसंच परीक्षेचं आहे. नुसता अभ्यास करून उपयोग नाही. पेपर कसा असतो, हे पण कळलं पाहिजे.

1. प्रश्न वारंवार विचारले जातात: जुन्या प्रश्नपत्रिका वाचल्याने आपल्याला कळतं की कोणते प्रश्न वारंवार विचारले जातात. यामुळे कोणत्या धड्यावर किंवा मुद्द्यावर जास्त लक्ष द्यायचं, हे कळतं.

2. वेळेत पेपर पूर्ण करण्याची सवय: आपण खूप अभ्यास केला पण पेपर वेळेत पूर्ण झाला नाही तर काय उपयोग? जुने पेपर सोडवल्याने आपल्याला वेळेचं नियोजन करायला शिकायला मिळतं. तुम्ही घड्याळ लावून पेपर सोडवू शकता.

3. उत्तरं लिहिण्याची गती वाढते: जुन्या प्रश्नपत्रिका सोडवल्याने आपल्याला उत्तरं कशी लिहायची, याची सवय लागते. यामुळे परीक्षेच्या वेळी उत्तरं पटकन लिहिता येतात.

हे पण वाचा: मोबाइलमुळे लक्ष हरवतंय? अभ्यासात लक्ष मिळवण्यासाठी 7 सोपे टिप्स जाणून घ्या !

ग्रुप स्टडी करा

आपल्याकडे म्हण आहे, ‘एकापेक्षा दोन डोळे चांगले.’ हे ग्रुप स्टडीला पण लागू होतं. पण याचा अर्थ गप्पा मारण्यासाठी एकत्र येणं नाही. ग्रुप स्टडी तेव्हाच फायद्याची असते, जेव्हा ती योग्य पद्धतीने केली जाते.

1. प्रत्येकाने एकेक विषय तयार करा: ग्रुपमध्ये असलेल्या प्रत्येकाने एक-एक विषय वाटून घ्या. एकाने एक विषय पूर्ण तयार करायचा आणि मग तो बाकीच्या मित्रांना समजावून सांगायचा. असं केल्याने प्रत्येकालाच फायदा होतो.

2. शिकवल्याने अभ्यास पक्का होतो: जेव्हा तुम्ही एखादी गोष्ट दुसऱ्याला शिकवता, तेव्हा ती तुम्हाला जास्त चांगली समजते आणि ती तुम्ही कधीच विसरत नाही. दुसऱ्यांना शिकवताना तुमच्या मनातील सर्व शंका दूर होतात आणि तुमचा आत्मविश्वास पण वाढतो.

3. एकमेकांच्या शंका दूर करा: ग्रुप स्टडीमध्ये कोणाला काही कळलं नाही तर तुम्ही एकमेकांना मदत करू शकता. एखाद्या प्रश्नाचं उत्तर एकाला येत नसेल, तर दुसरा मित्र त्याला ते समजावून सांगू शकतो. यामुळे सगळ्यांचा अभ्यास चांगला होतो.

पण लक्षात ठेवा, ग्रुप स्टडीचा उपयोग फक्त अभ्यासासाठीच करा, गप्पा मारण्यासाठी नाही. नाहीतर तुमचा वेळ वाया जाईल.

पुरेशी झोप घ्या

परीक्षेच्या टायमाला काहीजण रात्री जागून अभ्यास करतात. पण असं केल्याने काहीच फायदा होत नाही. रात्री उशिरापर्यंत अभ्यास केल्याने आपलं शरीर आणि डोकं दोन्ही थकून जातं. मग सकाळी उठल्यावर डोकं एकदम सुन्न होतं आणि वाचलेलं काहीच आठवत नाही.

1. झोपेतच मेंदू माहिती साठवतो: आपण अभ्यास करताना जी माहिती वाचतो, ती खरी तर झोपेत असतानाच आपला मेंदू साठवतो. म्हणून, जर तुम्ही पुरेशी झोप घेतली नाही, तर दिवसभर केलेला अभ्यास वाया जाऊ शकतो.

2. परीक्षेआधी किमान ७-८ तास झोप घ्या: परीक्षेच्या आदल्या रात्री किंवा सामान्यपणेही दररोज किमान ७-८ तास झोप घ्या. झोप पूर्ण झाल्यावर तुम्ही ताजेतवाने आणि उत्साही राहता.

3. अभ्यास योग्य वेळेत करा: रात्री उशिरापर्यंत जागण्यापेक्षा, सकाळी लवकर उठून अभ्यास करा. यामुळे तुमच्या डोक्यावर जास्त ताण येणार नाही आणि अभ्यास केलेला लक्षात पण राहील.

इतरांना शिकवा

आपल्याला एखादी नवीन कला शिकायची असेल, तर आपण ती स्वतः करून बघतो आणि नंतर इतरांना शिकवतो. असं केल्याने ती कला आपल्या हातात पक्की बसते. अभ्यासाचंही तसंच आहे. नुसतं वाचून घोकंपट्टी करण्यापेक्षा, वर्गात शिकलेला धडा घरी गेल्यावर तुमच्या लहान भावाला किंवा बहिणीला समजावून सांगा. त्यांना सोप्या भाषेत कसं सांगायचं, याचा विचार केल्याने तुमच्या डोक्यातल्या संकल्पना (concepts) एकदम स्पष्ट होतील.

एखाद्या गोष्टीचा अभ्यास करायला बसल्यावर, ती गोष्ट आधी स्वतः समजून घ्या आणि नंतर ती दुसऱ्याला शिकवा. असं करताना, तुम्हाला कोणत्या ठिकाणी अजून सुधारणा करायची आहे, हे आपोआप लक्षात येईल. ‘शिकवतानाच शिकणं’ हे खूप महत्त्वाचं आहे.

आपल्या कमकुवत जागांवर लक्ष द्या

आपण माणूस म्हणून नेहमीच सोप्या गोष्टींकडे जास्त लक्ष देतो. जे आपल्याला जमतं, तेच पुन्हा पुन्हा करत बसतो. पण, खरी प्रगती तेव्हा होते जेव्हा आपण आपल्या कमकुवत जागा ओळखतो आणि त्यावर काम करतो.

उदाहरणार्थ, तुम्हाला गणितात बेरीज आणि वजाबाकी झटक्यात जमत असेल, पण गुणाकारात वेळ लागत असेल, तर रोज थोडा वेळ गुणाकाराचा सराव करा. ज्या विषयात किंवा ज्या भागात तुम्हाला जास्त अडचण येते, त्याला वेळ द्या. ‘आधी कठीण कामं संपवा’ या विचाराने अभ्यास करा. यामुळे तुमचा आत्मविश्वास वाढेल आणि परीक्षेला कोणतेच प्रश्न अवघड वाटणार नाहीत.

वर्गातील वेळेचा पुरेपूर उपयोग करा

शाळा किंवा कॉलेजमध्ये बसलो की अनेकदा आपलं मन कुठंतरी भटकायला लागतं. कधी खिडकीबाहेरच्या दृश्याकडे, कधी मोबाईलकडे, तर कधी मित्रांशी गप्पा मारण्यात आपला वेळ जातो. पण लक्षात ठेवा, तिथला प्रत्येक मिनिट तुमच्या साठी सोन्यासारखा आहे.

शिक्षक काही शिकवत असतील, तर मन लावून ऐका. लगेच नोट्स घ्या. काही समजलं नाही, तर लगेच त्याच वेळी शिक्षकांना प्रश्न विचारा. प्रश्न विचारायला घाबरू नका. “नंतर विचारतो” असं म्हणत बसलात, तर ती गोष्ट तशीच राहून जाईल. शिकतानाच शंका दूर केल्या तरच अभ्यास पक्का होतो. त्यामुळे, वर्गात दिलेला वेळ वाया घालवू नका. तो प्रत्येक क्षण तुमच्या भविष्याची तयारी करत आहे.

या सगळ्या गोष्टी फॉलो केल्या, तर तुम्हाला परीक्षेला कसलीच भीती वाटणार नाही आणि तुम्ही नक्कीच यशस्वी व्हाल.

निष्कर्ष:

मित्रांनो, आतापर्यंत आपण जे काही बोललो, त्यावरून एक गोष्ट लक्षात येते की, अभ्यास म्हणजे फक्त पुस्तक उघडून बसणं नाही. तर अभ्यास म्हणजे एक योग्य पद्धत, एक शिस्त आणि स्वतःवरचा विश्वास आहे.

जसं एखादा शेतकरी शेतात पेरणी करायच्या आधी जमिनीची मशागत करतो, योग्य वेळी बी पेरतो आणि त्याला योग्य पाणी देतो, तसंच अभ्यासाचं आहे.

• वेळापत्रक बनवून अभ्यास केल्याने गोंधळ होत नाही.
• शांत जागा निवडल्याने लक्ष लागतं.
• लहान-लहान ब्रेक घेतल्याने डोकं थकत नाही.
• स्वतःच्या भाषेत सारांश काढल्याने संकल्पना पक्क्या होतात.
• महत्त्वाचे मुद्दे हायलाइट केल्याने उजळणी सोपी होते.
• जुन्या प्रश्नपत्रिका सोडवल्याने परीक्षेची भीती नाहीशी होते.
• ग्रुप स्टडी केल्याने ज्ञान वाढतं.
• पुरेशी झोप घेतल्याने अभ्यास डोक्यात बसतो.

या सगळ्या गोष्टी एकमेकांना जोडलेल्या आहेत. या सगळ्यांचा वापर करून जर तुम्ही अभ्यास केलात, तर परीक्षा तुम्हाला अवघड वाटणार नाही आणि तुम्ही चांगल्या मार्कांनी पास व्हाल. त्यामुळे, परीक्षेचं टेन्शन घेऊ नका, फक्त योग्य पद्धतीने अभ्यास करा आणि तुम्ही दररोज किती तास अभ्यास करता ? कमेन्ट मध्ये नक्कीच सांगा.

FAQ:

हे पण वाचा: अभ्यासासाठी उत्तम टाइम टेबल कसे बनवावे? वेळेचे नियोजनाचे 8 सोपे टप्पे